Na de vrijspraak van de hoofdverdachte die ervan beschuldigd wordt de moord op Daphne Caruana Galizia te hebben besteld, bracht een delegatie van Europese parlementsleden onder leiding van Sophie Wilmès op 16 en 17 november een bezoek aan Valletta.
De leden van de Commissie burgerlijke vrijheden, justitie en binnenlandse zaken reisden naar Valletta om de doeltreffendheid van het Maltese gerechtelijk systeem te onderzoeken, alsook de ontwikkelingen op het gebied van de rechtsstaat en de Europese waarden in bredere zin, met name het kader voor corruptiebestrijding en de vrijheid en het pluralisme van de media.
De delegatie sprak met premier Robert Abela en verschillende hooggeplaatste leden van zijn regering, de commissie voor openbare rekeningen van het Maltese parlement, oppositieleider Alex Borg en vertegenwoordigers van de Momentum-partij. De parlementsleden ontmoetten eveneens procureur-generaal Victoria Buttigieg, politiecommissaris Angelo Gafà, en vertegenwoordigers van de Orde van Advocaten, de Permanente Commissie tegen Corruptie, het Bureau van de Commissaris voor Normen in het Openbare Leven en de Financial Intelligence Analysis Unit. Ze spraken over de recente ontwikkelingen met familieleden van Daphne Caruana Galizia en vertegenwoordigers van de stichting die ter nagedachtenis aan haar werd opgericht. Er werden ook ronde tafels georganiseerd met journalisten en organisaties uit het middenveld, waaronder Repubblika, Aditus en Occupy Justice.
Verklaring
Na afloop van het bezoek verklaarde de delegatieleider en voorzitter van de Monitoringgroep voor democratie, rechtsstaat en fundamentele rechten (DRFMG), Sophie WILMÈS (Renew, België), verklaarde: “Negen jaar na de moord op Daphne moeten we ons een fundamentele vraag stellen: zou men vandaag nog vermoord kunnen worden voor het aan de kaak stellen van corruptie? Zou een journalist die onderzoek doet naar corruptie beter beschermd zijn? Zouden geloofwaardige beschuldigingen op gepaste wijze onderzocht worden? En zou justitie sneller werken? Ik vrees dat we nog ver verwijderd zijn van duidelijke en geruststellende antwoorden op al deze vragen. En deze vragen gaan ver voorbij de zaak van Daphne alleen: ze gaan over de rechten en vrijheden van elke Maltese burger vandaag. Ondanks lang verwachte hervormingen, waaronder meer middelen voor justitie, politie en openbare aanklagers, betere gerechtelijke waarborgen, modernisering van gerechtelijke procedures en versterkte regels inzake persvrijheid en transparantie, benadrukt de delegatie dat deze hervormingen op papier moeten leiden tot effectieve vervolging van corruptie, waarvan de doeltreffendheid helaas nog steeds zeer ontoereikend is.”
Toch blijven er grote uitdagingen bestaan, met name wat betreft het huidige jurysysteem, dat opnieuw geëvalueerd moet worden. Het EU-rapport 2026 over de rechtsstaat blijft wijzen op de lange duur van gerechtelijke procedures, de bezorgdheid over de doeltreffendheid van onderzoeken naar corruptie op hoog niveau en het gebrek aan overtuigende resultaten op het vlak van definitieve vonnissen. Er blijven ook inspanningen nodig om de onafhankelijkheid van justitie te versterken, met name via een hervorming van de benoemingsprocedure voor de voorzitter van het Hooggerechtshof (Chief Justice).
De Europese parlementsleden verwelkomen de nieuwe waarborgen voor de bescherming van journalistieke bronnen en voor meer duidelijkheid over wie media en publieke omroepen bezit, maar benadrukken dat de effectieve uitvoering van de Europese Verordening inzake mediavrijheid essentieel blijft. De toegang tot publieke informatie, de bescherming tegen misbruik van gerechtelijke procedures – met name SLAPP-procedures op nationaal niveau – en de veiligheid van journalisten blijven belangrijke bezorgdheden.
Wat betreft de bredere hervorming van de mediasector, die werd opgestart na de publicatie van het verslag van het openbare onderzoek meer dan vijf jaar geleden, kregen de Europese parlementsleden onvoldoende informatie om de inhoud ervan te kunnen beoordelen. Journalisten en media-organisaties hebben echter duidelijk hun hooggespannen verwachtingen op dit vlak uitgesproken.
De DRFMG-delegatie roept eveneens op om de controlemechanismen en de scheiding der machten te versterken. Onafhankelijke controleorganen moeten over de nodige middelen beschikken om hun taken doeltreffend uit te voeren. De regels inzake transparantie en belangenconflicten moeten worden versterkt, en het middenveld en journalisten moeten echt geraadpleegd worden over hervormingen die hun rechten raken.
De parlementsleden herinneren eraan dat, vijf jaar na publicatie, de aanbevelingen van het onafhankelijke openbare onderzoek van 2021 naar de moord op Daphne Caruana Galizia geheel of gedeeltelijk niet zijn uitgevoerd. Dat onderzoek bracht institutionele tekortkomingen en een klimaat van straffeloosheid in Malta aan het licht. De aanbevelingen bouwen ook voort op die van de Venetiëcommissie, GRECO, Moneyval en het Europees Parlement.
Sophie Wilmès voegde eraan toe: “Het onafhankelijke openbare onderzoek markeerde een keerpunt. Op dit moment hadden we verwacht dat alle aanbevelingen volledig zouden zijn uitgevoerd. We erkennen de geboekte vooruitgang, maar het werk is grotendeels onafgewerkt. Het kan niet gaan om een loutere oefening in het afvinken van een takenlijst. Wat telt, is een allesomvattend antwoord bieden op de diepgewortelde institutionele tekortkomingen van het gerechtelijk systeem, de bescherming van journalisten en de strijd tegen corruptie, om duurzame verandering te garanderen in plaats van loutere hervormingen op papier.”
Terugblikkend op de ontmoeting van de delegatie met de familie van Daphne Caruana Galizia en de stichting die ter nagedachtenis aan haar werd opgericht, vervolgt Sophie Wilmès: “Achter elk institutioneel debat en elke gerechtelijke procedure schuilt een familie die een immens verlies heeft geleden en die, met opmerkelijke vastberadenheid, blijft zoeken naar waarheid en gerechtigheid. Er is ook een bevolking die moet kunnen vertrouwen op haar instellingen, die moet weten dat er recht zal worden gedaan en dat het systeem als geheel in het algemeen belang functioneert. Het Europees Parlement staat aan hun zijde. We zijn het verschuldigd aan Daphne, aan haar familie, aan journalisten, aan het middenveld en aan alle Maltese en Europese burgers: we moeten ervoor zorgen dat fundamentele rechten en de rechtsstaat in de praktijk daadwerkelijk worden geëerbiedigd.”
De missie werd afgesloten met een persconferentie in Europe House, in Valletta.