Overbevolking in de gevangenissen: Hoe gaan Arizona en de MR onze gevangenissen leegmaken?

Balans Vivaldi

• De regering heeft gewerkt om de gevangeniscapaciteit te verhogen en alternatieven voor detentie te voorzien.
  • De capaciteit is gestegen van 9.500 naar 10.500 plaatsen door de opening van 2 nieuwe gevangenissen (Haren (30 september 2022) en Dendermonde (maart 2023)) en de uitbreiding van 2 bestaande gevangenissen (Sint-Gillis en Oud Dendermonde).
  • De opmaak van een bouwplanning voor nieuwe gevangenissen (Antwerpen, Leopoldsburg, Vresse, Bergen, Lantin, …).
  • De regering wilde ook detentiehuizen creëren om personen op te vangen die veroordeeld zijn tot korte straffen en die tijdens deze legislatuur hun straf moeten uitzitten. Verschillende detentiehuizen werden geopend onder deze legislatuur. Toch moeten we vaststellen dat iedereen het een goed idee vindt, maar liever niet in de eigen gemeente…
  • In september 2023 telde men 941 geïnterneerden in de gevangenissen. Vorig jaar (2022) lanceerde Volksgezondheid een projectoproep voor 324 extra plaatsen in het reguliere zorgcircuit. In afwachting van de extra zorgcapaciteit en de bouw van drie nieuwe forensisch-psychiatrische centra (FPC: Paifve, Waver en Aalst voor 2028/2029) werden 98 zorgprofielen aangeworven in de gevangenissen om de zorgteams te versterken. In de loop van 2024 zouden ongeveer 80 extra zorgverleners moeten worden aangeworven. Zo zullen de gevangenissen beschikken over 0,33 voltijdsequivalenten zorgpersoneel per geïnterneerde, wat overeenkomt met wat een basiszorginstelling voorziet.
  • Onder deze legislatuur hebben we herstelgerichte trajecten ingevoerd, dit wil zeggen de mogelijkheid voor de rechtbank om, indien de vervolgde feiten niet lijken te moeten worden bestraft met een hoofdgevangenisstraf van meer dan maximaal 5 jaar en voor zover de feiten verband houden met een verslavings-, agressie- of psychosociale problematiek, ambtshalve, op verzoek van het OM, of op verzoek van de verdachte of zijn advocaat, een herstelgericht traject op te leggen dat erin bestaat de onderliggende problematiek van de inbreuken aan te pakken. Het traject is beperkt tot 1 jaar, met mogelijkheid tot verlenging met maximaal 6 maanden. De zaak wordt uiterlijk 18 maanden na de start van het herstelgericht traject beoordeeld. Deze maatregel is een extra hoofdstuk in de strijd tegen drugs, een prioriteit van de MR.
  • Bovendien zet het nieuwe Strafwetboek, dat binnen 2 jaar van kracht wordt, in op detentie als ultiem redmiddel en meer op alternatieve straffen. Dit wetboek zal ongetwijfeld een invloed hebben op de overbevolking in de gevangenissen. De preventie van recidive vereist een globale aanpak van elke schakel in de strafrechtelijke keten, bijvoorbeeld via het systeem van onmiddellijke transacties dat door de verschillende parketten wordt toegepast, de snelrechtprocedure en de herstelkamers. Daarnaast wordt op nationaal niveau ook een recidivemonitor uitgewerkt.

Onder Arizona

• Budget: Veiligheid is een absolute prioriteit voor Arizona. Daarom zijn de veiligheidsdepartementen vrijgesteld van besparingen op personeel en werking. (De lineaire besparing van 1,8% op personeel en werking is niet van toepassing op Defensie, het FOD Justitie, de Federale Politie, OCAD, het NCCN en de Raad van State). Bovendien wordt Justitie versterkt met een veiligheidsvoorziening van 553,75 miljoen euro (over de hele legislatuur).
• In het kader van de voorziening voor overbevolking werd 55 miljoen euro toegekend aan Justitie, Gezondheid, de Dienst Vreemdelingenzaken, de Federale Politie bij Buitenlandse Zaken en de Regie der Gebouwen.

Paas- en zomerakkoorden

• Tegenover de overbevolking in de gevangenissen neemt de federale regering haar verantwoordelijkheid. In overeenstemming met het regeerakkoord gaan we resoluut voort met een geheel van gerichte maatregelen om de doeltreffendheid van het strafrechtelijk systeem te versterken, de veiligheid van iedereen te waarborgen en straffeloosheid te bestrijden.
• Zo werden er noodmaatregelen genomen:
  1. Invoering van een noodkader om de overbevolking in de gevangenissen terug te dringen: de wet op de externe rechtspositie (LSJE) buiten werking stellen voor 5 jaar voor veroordeelden met een gevangenisstraf van maximaal 3 jaar. Dit betekent dat de strafuitvoeringsrechter elektronisch toezicht of voorwaardelijke vrijlating zal toekennen wanneer de veroordeelde de tijdsvoorwaarde (1/3 van zijn straf) vervult en aan andere voorwaarden voldoet.
  2. De uitvoering opschorten van gevangenisstraffen van minder dan 6 maanden die in principe vanaf 31/12/25 moesten worden uitgevoerd. We stemmen dit af op het toekomstige strafwetboek dat in juni 2026 in werking treedt (ultimum remedium).
  3. Voor 3 jaar de vroegtijdige vrijlating 6 maanden voor het einde van de straf wettelijk invoeren voor gevangenisstraffen van maximaal 10 jaar.
• Al vormen deze maatregelen kortetermijnoplossingen tegen de overbevolking in de gevangenissen, ze zijn niet houdbaar op lange termijn en niet moreel wenselijk. Als een rechter (juridisch expert) van oordeel is dat iemand een gevangenisstraf moet uitzitten, is het absoluut noodzakelijk dat die effectief en volledig wordt uitgevoerd. Het is een kwestie van logica en van voorbeeldfunctie tegenover criminaliteit en onze medeburgers. We accepteren deze maatregelen, omdat de situatie zodanig is dat we niet anders kunnen. Toch plaatsen we de voorbeeldfunctie weer centraal in het gevangenisbeleid met:
  • Zwaardere straffen voor feiten in verband met drugshandel, wapenhandel, geldwitwassing en georganiseerde misdaad, in het bijzonder wanneer minderjarigen erbij betrokken zijn.
  • Voor terrorisme en zware criminaliteit worden zwaardere sancties voorzien, waaronder het verlies van de nationaliteit onder strikte voorwaarden.
  • We maken gevangenisontsnapping en sabotage van de elektronische enkelband strafbaar. Verplichte drugstesten in detentie zullen een betere medische en disciplinaire opvolging mogelijk maken.
  • …

Task force en maatregelen van de MR

• Op regeringsniveau werd een task force opgericht om tegen eind 2026 oplossingen voor te leggen rond de belangrijkste thema’s met betrekking tot de overbevolking van de gevangenissen (capaciteit, buitenlanders, geïnterneerden, personeel, strafuitvoering/strafprocedure). Onder de maatregelen die momenteel worden overwogen om de overbevolking te bestrijden:
  • Bouw van nieuwe gevangeniscapaciteit in Belgiё (nieuwe gevangenissen en tijdelijke modulaire constructies).
  • Arizona verkent ook, samen met de minister van Asiel en Migratie, oplossingen om over gevangeniscapaciteit in het buitenland te beschikken. Er worden missies gepland, onder meer naar Albanië en Kosovo, alsook een grondige juridische analyse op Europees niveau.
  • Er zullen specifieke maatregelen worden voorgelegd aan de ministerraad met betrekking tot gedetineerden die illegaal in het land verblijven, die vandaag meer dan 40% van de gevangenisbevolking uitmaken en waarvan meer dan 70% geen verblijfsrecht hebben.
• De voorstellen van de MR om de overbevolking in de gevangenissen te bestrijden:
  • Buitenlandse gedetineerden die hun straf in hun land uitzitten
    • Momenteel zitten in onze gevangenissen 5758 buitenlanders (44%)
    • 2335 veroordeelde buitenlanders in onze gevangenissen zonder verblijfsrecht.
    • 1032 veroordeelde buitenlanders in onze gevangenissen met voorlopig verblijfsrecht.
    • 2391 buitenlandse voorlopig gedetineerden (met of zonder verblijfsrecht)
  • Dat is 43% van onze gevangenisbevolking, ver boven het Europese gemiddelde van 16%. (Cijfers van de Raad van Europa)
  • Met een eenvoudige regel van drie om de kost van buitenlandse gedetineerden te ramen, komt men aan een jaarlijkse kost van 260 miljoen euro. (Aantal gedetineerden met een voorlopige titel (4692)* jaarlijkse kost van een gedetineerde (+- 55.000 euro).
  • Deze berekening houdt geen rekening met de bouw van nieuwe penitentiaire infrastructuur om hen te huisvesten. Ter indicatie: de bouw van een gevangenis met 300 plaatsen, zoals Vresse-sur-Semois, kost 270 miljoen euro.
  • Gezien de ernstige problemen van overbevolking in de gevangenissen die ons land kent, moet het FOD Justitie en de afdeling overbrengingen worden versterkt: elke niet-Belgische veroordeelde gedetineerde moet worden overgebracht naar de gevangenis van zijn nationaliteitsland. De toepassing van overbrenging moet worden gesystematiseerd. Zo wordt de straf uitgezeten in het land waarvan de veroordeelde de nationaliteit heeft. Vandaag telt de dienst binnen het FOD Justitie die zich met overbrenging bezighoudt nog maar één enkele persoon!
  • Bovendien moeten we de terugkeer van gedetineerden naar EU-landen of landen met terugnameakkoorden beter activeren. Bij niet-naleving van de terugname van hun onderdanen moeten maatregelen worden genomen tegenover deze landen, met name door de bilaterale hulp, de ontwikkelingssamenwerking en de afgifte van visa te beperken. Het gaat erom dit hefboommiddel te gebruiken, zelfs tijdelijk, zodat de betrokken derde staten hun verantwoordelijkheid opnemen en hun internationale verplichtingen naleven. Dit is het principe van “Less for less”: derde landen die de gesloten akkoorden niet naleven, worden bestraft. In dezelfde geest moet er ook een “More for more”-systeem bestaan voor derde landen die hun internationale verplichtingen wél naleven.
  • Verder wil de MR het aantal terugnameakkoorden met derde landen verhogen, in het bijzonder met de Maghreblanden en Afrikaanse landen, en de lijst van veilige derde landen herzien.
  • Daarnaast probeert een aantal veroordeelde buitenlanders, om uitzetting te vermijden, te liegen over hun herkomst en zich uit te geven voor land X terwijl ze uit land Y komen. Voorbeeld: iemand die tot 10 jaar cel is veroordeeld voor verkrachting geeft zich uit voor een onderdaan van staat X, maar X erkent de opgegeven identiteit niet. Een vergelijking van vingerafdrukken maakt identificatie mogelijk, niet als onderdaan van X maar als onderdaan van Y. Daarom moet de internationale samenwerking worden versterkt en moeten middelen worden ingezet bij de Dienst Vreemdelingenzaken en de federale politie. Er moet een speciale cel worden opgericht binnen de Dienst Vreemdelingenzaken voor de identificatie van niet-Europese buitenlanders. Deze cel moet, met de medewerking van de federale politie, vingerafdrukken doorsturen naar bestaande databanken voor identificatie en vergelijking van buitenlandse veroordeelden waarvan de nationaliteit niet zeker is.
  • Uitbreiding van de gevangeniscapaciteit:
    • Het doel is om tegen 2027 1.105 extra plaatsen te creëren en 932 extra plaatsen tijdens de drie daaropvolgende jaren. De ambitie is er zelfs 1.044 bij te voegen na 2030.
    • Dit zal gebeuren via de bouw van nieuwe penitentiaire inrichtingen, zoals in Vresse-sur-Semois, de verlenging van het gebruik van oude gevangenissen, zoals Sint-Gillis en Antwerpen, en de uitbreiding van bestaande infrastructuur, bijvoorbeeld in Dendermonde of Sint-Gillis.
    • Er wordt ook overwogen om de capaciteit van bepaalde gebouwen te verhogen, met name die van Haren of Beveren.
    • Justitie onderzoekt bovendien het gebruik van prefabeenheden op bestaande locaties of op terreinen van de Regie der Gebouwen voor gedetineerden met een laag risicoprofiel. De opening van extra plaatsen in detentie- of transitiehuizen staat ook op de planning.
  • Personeelsuitbreiding bij de strafuitvoeringsrechtbanken:
    • De personeelsbezetting van de strafuitvoeringsrechtbanken verhogen om een snellere afhandeling van zaken te garanderen. Momenteel zit bijna 40% van de gevangenen in voorlopige hechtenis. Om dit aantal te verminderen, moeten we ervoor zorgen dat zowel de parketten als de onderzoeksrechters en de diensten van de PJF worden versterkt, zodat lopende onderzoeken en procedures zo snel mogelijk kunnen worden gevoerd en afgerond.
  • De focus leggen op alternatieve straffen:
    • Wij vinden het van essentieel belang de focus te leggen op alternatieve straffen zoals werkstraffen.
  • Een versterkte begeleiding van gedetineerden bij hun sociale re-integratie en werk als hefboom voor herintegratie:
    • Voor de MR moet de begeleiding van gedetineerden al in de gevangenis beginnen. Re-integratie moet deel uitmaken van de opdracht van penitentiaire instellingen om gedetineerden de basiswaarden van het samenleven bij te brengen (respect voor personen, respect voor regels, tolerantie, …), hen voor te bereiden op een terugkeer naar de samenleving en basisvaardigheden aan te leren die vaak ontbreken en ook aan de basis liggen van criminaliteit. Dit gebeurt ook via partnerschappen met bedrijven die ex-gedetineerden zouden kunnen aanwerven.
    • De MR wil ook de begeleiding van personen die de gevangenis verlaten verbeteren om het risico op herval te verminderen, onder meer door de ontwikkeling van desistance-strategieën (het proces waarbij een dader afstand doet van criminaliteit) die hun waarde in het buitenland al hebben bewezen, en door hun kansen op sociaal-professionele re-integratie te vergroten.
    • Voor gedetineerden is sociale re-integratie na een periode van detentie complex; verschillende studies tonen de vele moeilijkheden aan die gepaard gaan met de terugkeer naar de samenleving. Bepaalde gespecialiseerde begeleiding moet al opgezet worden vóór er zelfs maar aan sociaal-professionele re-integratie kan worden gedacht. Het gaat om zaken zoals het zoeken naar huisvesting, het herstellen van sociale rechten, of het bepalen van een sociaal-professioneel project. Er bestaan weliswaar specifieke instrumenten, maar de recidivecijfers blijven zeer hoog (tussen 50% en 60%). Dit moet ons aanzetten om het postpenitentiair beleid en het begeleidingsmodel voor sociale re-integratie te herdenken.