Deze woensdag 29 april hebben de Europese parlementsleden gestemd met 387 stemmen voor en 191 tegen over de tekst betreffende het rapport 2025 van de Europese Commissie over de rechtsstaat. Naast de analyse van het Parlement over het werk van de Commissie, is deze oefening bedoeld om de politieke druk aan te houden zodat de aanbevelingen aan de lidstaten daadwerkelijk gevolgen en resultaten opleveren. Sophie Wilmès vertegenwoordigde de Renew Europe-fractie als schaduwrapporteur (« shadow rapporteur ») tijdens de onderhandelingen.
Naar aanleiding van de goedkeuring van dit rapport verheugt Sophie Wilmès zich over de opname van een volledig en gedetailleerd hoofdstuk gewijd aan de creatie van een Rechtsstaatcyclus: „Dit is een project dat ik al sinds het begin van de legislatuur draag en het begint vorm te krijgen. Waarom is dit belangrijk? Ja, de instrumenten om de rechtsstaat te doen respecteren bestaan al, zoals de conditionaliteit of de artikel 7-procedure, maar ze moeten worden versterkt, gecoördineerd en vooral beter gestructureerd. Deze cyclus werkt op een geïntegreerde manier: met een echt tijdschema, stappen en doelstellingen om te bereiken. Het Parlement speelt hierin een voortrekkersrol. Deze nieuwe, meer interinstitutionele structuur, met duidelijkere procedures, zou ook de terughoudendheid van de instellingen moeten verminderen om deze essentiële hefbomen voor onze fundamentele waarden, zoals vastgelegd in artikel 2 van de verdragen, te gebruiken. We hebben het in het verleden gezien: zonder deze impuls heeft Europa de neiging gehad om toeschouwer te blijven en soms te laat of te zwak te reageren op de langzame achteruitgang van de rechtsstaat, zoals het deed tegenover het Hongarije van de heer Orbán. We moeten juist de lessen trekken uit de Orbán-jaren.”
Ze besluit: „sinds het opstellen van mijn position paper over dit onderwerp, is het idee van deze cyclus niet alleen aan bod gekomen in de State of the Union-toespraak van voorzitter von der Leyen, maar is het nu ook het officiële standpunt van het Europees Parlement. Alle lichten staan op groen om dit project snel te realiseren. Dit is fundamenteel voor de Europese burgers, want laten we niet vergeten dat het via de eerbiediging van de rechtsstaat net hun rechten en vrijheden zijn die worden beschermd tegen corruptie en machtsmisbruik.”
Naast deze belangrijke overwinning valt het rapport ook op door zijn tijdschema. Dit jaar zijn de parlementsleden erin geslaagd het naar voren te schuiven om dit rapport in april te laten goedkeuren, in plaats van in juni. Dit voorkomt dat de definitieve goedkeuring van het Parlementsrapport samenvalt met de publicatie van het nieuwe rapport van de Commissie, die doorgaans rond de zomer is voorzien, en vermijdt zo het risico dat de oefening deels achterhaald zou raken. Het doel van de parlementsleden is dat de Commissie de verbeteringsvoorstellen al vanaf de volgende editie 2026 in aanmerking neemt. Daaronder valt onder meer een vroegere publicatiedatum van hun eigen rapport, zodat het niet in de zomerperiode wordt gepubliceerd en daardoor de nodige aandacht krijgt. Daarnaast werd ook gevraagd om in het rapport een sectie op te nemen over de uitvoering van de arresten van het HvJ-EU en het EHRM.
Het rapport bevestigt ook de wil van het Parlement om jaarlijks een diepgaandere analyse te leveren van de situatie in landen die het voorwerp zijn van een artikel 7-procedure of waarin ernstige en systematische schendingen van de rechtsstaat zijn vastgesteld. Sophie Wilmès, ook schaduwrapporteur voor het rapport over artikel 7 met betrekking tot Hongarije, verduidelijkt: „De wil van het Parlement is hier om verder te gaan dan het ‘name and shame’, de eenvoudige aanklacht, om te evolueren naar een grondiger onderzoek.”
Ten slotte neemt het rapport enkele sterke prioriteiten van de Renew Europe-fractie over, zoals de strijd tegen buitenlandse inmenging, waarborgen om te vermijden dat het maatschappelijk middenveld wordt gestraft wanneer Europese fondsen worden geblokkeerd wegens het beleid van een uitvoerende macht, en de strijd tegen antisemitisme.