Talrijk zijn de getuigenissen die de afgelopen maanden verontrustende feiten hebben gemeld binnen scholen in de Federatie Wallonië-Brussel: een Brusselse onderwijzeres die door een leerling in het lager onderwijs wordt geslagen, een explosie van het aantal externe beroepen (+ meer dan 20 % in 2023 in het secundair onderwijs) ingediend door ouders tegen beslissingen van leerkrachten, geschiedenisleraren die niet meer durven ingaan op thema's zoals de Shoah, twijfels bij bepaalde wetenschapslessen, ondermijning van het gezag van vrouwelijke leerkrachten door leerlingen die de gelijkheid tussen mannen en vrouwen betwisten, enzovoort. Dit zijn slechts enkele signalen die aantonen dat het stilzwijgende “contract” tussen de samenleving en de leerkrachten wat verstoord is geraakt, wat de Minister van Onderwijs van de Federatie Wallonië-Brussel heeft verontrust en haar ertoe heeft aangezet de situatie te objectiveren.
“Ons Algemeen Beleidsverklaring benadrukt de noodzaak om een structureel beleid in te voeren om het schoolklimaat te verbeteren. Dit betekent onder andere een terugkeer naar gezag en respect voor leerkrachten in hun klas. Om dit te bereiken, was het noodzakelijk om te vertrekken van gegevens, van objectieve indicatoren met betrekking tot het respect voor leerkrachten als maatschappelijke functie. Er moest worden vastgesteld dat dit werk tijdens de vorige regeerperiodes nooit was uitgevoerd. In deze context leek het mij belangrijk om de Respectbarometer te lanceren, met als doel de toekomstige acties correct te oriënteren en een respectvollere werkomgeving op te bouwen” legt Valérie Glatigny uit.
De situatie objectiveren
Om deze verschillende alarmsignalen te objectiveren, werd afgelopen september een vragenlijst gestuurd naar 110.000 leerkrachten. Ongeveer 10.000 van hen hebben hierop gereageerd. Het onderzoek had als doel het respect voor leerkrachten en directies binnen de schoolomgeving te meten, door verschillende dimensies van respect te onderzoeken, zoals de relatie met leerlingen, de relatie met het gezin, de relatie met de hiërarchie, zelfcensuur en de waardering van het beroep. De verzamelde gegevens hebben toegelaten sterke tendensen te identificeren, die een globaal beeld geven van de perceptie van respect in de onderwijssector.
Enkele belangrijke indicatoren
Na analyse van de resultaten door de administratie konden verschillende belangrijke cijfers naar voren worden gebracht: 78,6 % van de leerkrachten voelt zich “altijd” of “vaak” gerespecteerd in hun dagelijkse interacties met leerlingen, 95 % van de leerkrachten heeft al te maken gehad met een gebrek aan respect van hun leerlingen en 39,4 % meer dan tien keer in vijf jaar, 48,6 % van de leerkrachten voelt zich “altijd” of “vaak” gerespecteerd door het gezin, 67,1 % is van mening dat hun beroep weinig gewaardeerd wordt door de samenleving en, ten slotte, 62 % van de leerkrachten verklaart zich de afgelopen vijf jaar te hebben gecensureerd, dat wil zeggen dat ze hebben geaarzeld om wetenschappelijke of historische feiten te onderwijzen die volledig deel uitmaken van de referentiekaders.
De overwogen actiepunten
“Er zijn verschillende actiepunten te overwegen om de situatie te verbeteren, directies uit te rusten en leerkrachten te ondersteunen met als doel hun gezag en het respect voor hun maatschappelijke functies te herstellen” voegt Valérie Glatigny toe.
In dit verband wordt onder andere overwogen om:
- de gradatie van de sancties in het Onderwijscodex te herzien om een passende reactie op gevallen van gebrek aan respect te garanderen,
- een intern bemiddelingssysteem op te richten om leerkrachten die met betwistingen worden geconfronteerd te helpen, in samenwerking met de inrichtende machten, door hulpbronpersonen te identificeren,
- zelfcensuur in al haar aspecten te definiëren, met inbegrip van de zwakste signalen,
- leerkrachten op te leiden over hun pedagogische speelruimte om weerstand te bieden aan druk en intimidatie die tot zelfcensuur kunnen leiden,
- preventie- en bewustmakingsinitiatieven op te zetten voor gezinnen met betrekking tot het respect voor personeelsleden,
- het “beschermende” juridische kader voor het personeel van onze scholen te versterken tegen alle vormen van geweld die het kan ondergaan, naar het voorbeeld van de federale maatregel die erop gericht is elk feit van verbaal, psychisch of fysiek geweld tegenover een gezagsfunctie, zoals leerkrachten, strenger te bestraffen.
- of nog het begrip neutraliteit in het Onderwijscodex te verduidelijken.
Het gaat hier om actiepunten die bedoeld zijn om een diepgaande reflectie op gang te brengen, in overleg met de onderwijsactoren, om het gezag en het respect voor leerkrachten te herstellen en een rustiger klimaat in onze scholen tot stand te brengen.