Vandaag is bijna 43% van de gedetineerden in België buitenlander, vaak zonder verblijfsvergunning, wat ver boven het Europese gemiddelde van 25% ligt. Jarenlang werd hier de ogen voor gesloten, waardoor een wachtlijst van duizenden veroordeelden ontstond die wachtten op de uitvoering van hun straf.
Met het Arizona-plan maakt de regering een einde aan deze situatie en stelt zich een duidelijk doel: tegen het einde van de legislatuur terugkeren naar het Europese gemiddelde van 25% buitenlandse gedetineerden in de gevangenis.
Er is een geheel van maatregelen voorzien, onder toezicht van de rechter, om een einde te maken aan het fenomeen van gedetineerden die op de grond slapen, zonder de veiligheid op te offeren. Maar deze uitzonderlijke maatregelen worden enkel geactiveerd als de doelstellingen voor terugkeringen en overdrachten van buitenlandse gedetineerden effectief worden gehaald. De uitbreiding van de uitvoeringsmodaliteiten is dus geen vrijgeleide: ze is afhankelijk van concrete resultaten op het gebied van terugkeer.
Concreet:
gevangenisstraffen tot 18 maanden zullen automatisch onder elektronisch toezicht worden uitgevoerd, maar steeds onder controle van de strafuitvoeringsrechter, met uitsluiting van de zwaarste feiten (terrorisme, zedenfeiten, zware geweldsdelicten, drugs);
voor straffen tussen 18 maanden en 10 jaar kan elektronisch toezicht worden toegekend 18 maanden voor het einde van de straf, op voorwaarde dat al een derde ervan is uitgezeten, ook hier onder controle van de rechter;
de vroegtijdige vrijlating wegens overbevolking wordt daarentegen beperkt: ze zal enkel nog mogelijk zijn voor straffen van minder dan drie jaar en tot eind 2027, en blijft uitgesloten voor de zwaarste misdrijven.
De activering van dit geheel is afhankelijk van meetbare resultaten op het gebied van de terugkeer van buitenlandse gedetineerden. Tegen mei 2026 moeten minstens 250 gedwongen uitwijzingen en 50 interstatelijke overdrachten zijn gerealiseerd. Tegen april 2027 wordt het doel vastgelegd op 2.000 gedwongen terugkeringen, waarvan minstens 275 naar Marokko, 500 overdrachten van Europese gedetineerden, met bijzondere aandacht voor de buurlanden, en 150 overdrachten naar andere staten, waarvan minstens 30 naar Marokko. Het doel is duidelijk: van de terugkeer van buitenlandse gedetineerden de belangrijkste hefboom maken in de strijd tegen overbevolking in de gevangenissen.
Versterkte capaciteit in België en in het buitenland
Tegelijkertijd wordt de detentiecapaciteit versterkt, zowel in gesloten centra als in gevangenissen. Tegen 30 september 2026 zullen 108 extra plaatsen worden gecreëerd in de gesloten centra, met name in Vottem en het gesloten centrum 127bis, dankzij de aanwerving van 110 extra voltijdse equivalenten en investeringen in infrastructuur.
Op penitentiair vlak voorziet een ruimer actieplan de creatie van minstens 1.300 extra gevangenisplaatsen op korte en middellange termijn: 607 plaatsen in 2026, 420 in 2027 en 275 in 2028, via nieuwe gevangenissen, detentiehuizen, modulaire eenheden en forensische infrastructuur. Een nieuw Masterplan IV voor de gevangenissen zal uiterlijk op 29 mei 2026 aan de Ministerraad worden voorgelegd, om deze keuzes te verankeren in een langetermijnstrategie.
Net als Denemarken bereidt België ook akkoorden voor om detentiecapaciteit in het buitenland te ontwikkelen, specifiek voor veroordeelden die illegaal verblijven. De bevoegde ministers zullen tegen eind 2026 opties voor partnerlanden voorstellen, met een duidelijk juridisch kader en strikte voorwaarden voor de naleving van internationale normen.
Versterkte veiligheid in de gevangenissen en nultolerantie
Om deze maatregelen geloofwaardig te maken, wordt de veiligheid in de gevangenissen versterkt. Er wordt een plan uitgevoerd om het penitentiair personeel opnieuw op peil te brengen, de aanwervingsprocedures worden versneld en uitgebreid naar burgers van andere EU-lidstaten die een landstaal beheersen, en privébeveiligingsagenten zullen, in welomschreven functies en zonder rechtstreeks contact met gedetineerden, het personeel ontlasten van niet-essentiële taken. De eerste toepassingen zijn voorzien in de gevangenissen van Antwerpen, vervolgens Sint-Gillis, en in bepaalde gesloten centra.
Ten slotte past de regering nultolerantie toe ten aanzien van terrorisme, recidive en straffeloosheid: het aanzetten tot terrorisme wordt strafbaar gesteld, elektronisch toezicht met voorwaarden wordt ingevoerd bij voorlopige hechtenis, de opvolging van veroordeelden voor terrorisme kan na de straf worden verlengd en voorwaardelijke vrijlating zal voorbehouden zijn voor personen met een wettig verblijfsrecht. Het principe „vervuiler betaalt” zal worden toegepast, zodat daders van schade, in het bijzonder aan openbare eigendommen, effectief verplicht worden deze te herstellen.
Met deze maatregelen legt de MR een duidelijke lijn vast: niet langer de overbevolking in de gevangenissen ondergaan, optreden op elke stap, van de instroom tot de uitstroom, en vastberaden keuzes maken over de terugkeer van buitenlandse gedetineerden. De straffen zullen worden uitgevoerd, de gedetineerden die illegaal verblijven zullen naar hun land van herkomst worden teruggestuurd en zowel de veiligheid van de burgers als het beheer van onze gevangenissen zullen daar sterker uit komen.